Menemen; dogusunda Manisa, batisinda Foça ve Ege Denizi, kuzeyinde Aliaga
ilçesi, güneyinde Çigli ilçesi ile çevrili olup yüzölçümü 665 km2`dir.
Ilçemiz Manisa Spil daginin devami olan Dumanli ve Yamanlar Dagi ile dogudan,
Saphane dagi ile kuzeyden kusatilmistir. Gediz nehri Manisa ovasindan sonra
Muradiye ve Emiralem`i geçip ilçemizde 18 km yol aldiktan sonra Maltepe
Beldesinden Ege denizine dökülmektedir.
Ilçemiz, Izmir- Afyon - Bandirma demiryolu, Menemen - Manisa karayolu ile Izmir
- Bergama - Çanakkale karayolunun üzerinde olup Izmir merkezine 33 km. mesafede
önemli bir yerlesim alanidir.
Ilçe merkezinin denizden yüksekligi 20 metredir. Akdeniz ikliminin Ege bölgesi
için gösterdigi karakterleri aynen tasimaktadir. Kislari ilik ve yagisli,
yazlari ise sicak ve kuraktir.
Anonim Yapi
Menemen`de Kasimpasa mahallesi, Cami sokaktadir. Insaa kitabesi bulunmadigindan
bir kütüphane mi, iptidai mektebi mi yoksa türbe mi oldugu kesin olarak belli
olmayan yazi, bazi arastirmacilar tarafindan kütüphane, imaret, mahalle
sakinleri tarafindan iptidai mektebi, bazilarina göre de Kasim Pasa`ya ait türbe
olarak degerlendirilmektedir.
Malzeme, teknik, süsleme ve en önemlisi plan semasi itibariyle tipik bir 14. yy
sonu 15.yy baslarina ait, beylikler devri yapisi olmasi kuvvetli bir ihtimal
olan bu yapi, sonralari kütüphaneye veya mektep olarak kullanilmis olsa da türbe
olarak insa edilmesi daha uygun düsmektedir.
Cezayirli (Çerkez) Camii
Menemen`de Kasimpasa mahallesinde yer alan camii, halk arasinda Çerkez Camii
olarak da bilinmektedir. Kesin insaa tarihi bilinmeyen yapinin abdest
musluklarinin üst kisimdaki tamir kitabesinde Cezayirli Mehmet Hoca tarafindan
1152/1730-40 tarihinde camiinin tamir edildigi ve ayrica, yine dista buradaki
bir çesmeye ait olup prtadan kirilmis baska bir kitabede de Sultan Cezayirli
Mehmed Hoca`nin 1156/1743 tarihinde buradaki çesmeyi yaptirdigi yazilir.
Çinarli Camii
Menemen`de tülbentli mahallesinde yer alan muhtemelen adini avlusundaki Çinar
agaçlarindan alan yapi halk arasinda da resmiyette de Çinarli Camii olarak
taninmaktadir. Ne zaman insaa edildigi bilinmemektedir. Avlunun güneybati
kösesinde yer alan 2 cepheli olarak yapilmis olan çesmenin üstünde bulunan 2
kitabede1275/1858-59 tarihi bulunmaktadir. Her ne kadar bu kitabeler dogrudan
çesme ile alakali görünseler de ihtiva ettikleri tarih, camiinin malzeme, teknik
ve süslemelerini de uygun düsmektedir. Zaten çesmenin bati yüzündeki kitabe de
Çelebizade el-Hac Mehmed Aga`nin 1275/1858-59 senesinde çesmeyi ihya ettigini
belirtirken, güney taraftaki ayni tarihli kitabe de ise Çelebizade el-Hac Mehmed
Aga`nin metevelli olarak yapiyi bina eyledigi yazilidir. Bu nedenle kitabelerin
sadece çesmeye ait degil ayni zamanda camiininde insaasina ait olabilecegi
düsünülmektedir.
Ermeni Kilisesi
Geçmiste Menemen`deki Ermeni cemaate hizmet veren kilise halen bos olarak
duruyor. Esatpasa mahallesi`ndeki Ermeni Kilisesi 1908-1922 yillarinda
kullanildiktan sonra bir süre askeriye deposu olarak hizmet vermistir. Ermeni
kilisesi bir dönemin simgelerini hala üzerinde tasiyor.
Gazez Camii
Evliya Çelebi`nin Gazzaz Camii olarak zikrettigi bu yapi Menemen`de halkin
Ahidir dedigi Ahi Hidir Mahallesinde, belediye binasinin karsisindadir. Giris
kapisi üzerinde bulunan kitabesinden 983/1575-76 yilinda Mustafa Bin Mahmud
tarafindan insaa ettirildigi anlasilmaktadir.
Oldukça mütevazi olan yapinin kesme tas konstrüksiyonlu harim giris kapisinin
bir bordür gibi çevreleyen kemerin ön yüzü yatay olarak dis bükey silmelerle
profillendirilmis ve son derce dekoratif bir görünüm almistir. Osmanli döneminde
hemen hemen hiç karsilasilmayan bu tür kemerlerin en erkene örnegi Konya Aladdin
Camii avlusundaki Anonim Kümbet`te görülmektedir. (13.yy ilk çeyregi)
Kasimpasa Camii ve Türbesi
Kasimpasa mahallesi, türbe sokakta yer alan simdi tamami ile yenilenmis
Kasimpasa Camii`nin güneydogu kenarindadir. Bir rivayete göre türbede Kasim Pasa
ve oglu bulunmaktadir. Baska bir rivayete göre de türbede Kasim Pasa`nin 1407
yilinda Girit Savasinda üstün basari gösteren bir askeri için yaptirdigi
söylenmektedir. Daha önceleri Kasimpasa Camisine bitisik olarak yapilmis oldugu
kalintilardan anlasilmaktadir. Türbenin giris kapisinin üzerinde bulunan ve net
olarak okunamayan kitabesinde 1406 senesinde, Abdullah oglu Ali Aga tarafindan
yaptirilmis oldugu sanilmaktadir.
Hristiyan Kilisesi
Kurtulus Savas`indan önce Menemen`deki Hiristiyan Rumlarin ibadet için
kullandiklari kilise halen dimdik ayaktadir. Camikebir mahallesinde bir süre tuz
fabrikasi olarak kullanilan bu tarihi bina simdi Belediye Fen Isleri`nin deposu
olarak hizmet vermektedir.
Larissa
Menemen`in kuzeyinde Gediz Nehri`ne 2 km uzaklikta Buruncuk Köyü`nün üst
kismindaki dag üzerinde kurulu bir kenttir. Cilali tas devrinden kaldigi
sanilmaktadir. I.Ö. VIII. yy sonlarina dogru Bizans egemenligine girmistir.
Belli araliklarla yapilan kazilarda, surlarla çevrili ve Bizans öncesinden kalma
kent kalintisi ortaya çikmistir. Sehrin bir çok bölgesinde su sarkaçlari ve
dehlizler mevcuttur. Larissa`dan Görece kalesine yer alti tünelinin oldugu
rivayet edilir. Sehrin büyük bir kismi toprak ve kayalarla örtülüdür. Özellikle
tepeye giden 1km`lik tas yolu görülmeye degerdir.
Mahkeme Camii
Menemen`de pazarbasi mahallesindedir. Halk arasinda Mehmet Pasa Camii ve Çivili
Camii adlariyla da taninir. Kesin insaa tarihi bilinmemekle beraber 17. yy`da
Menemen`i ziyareteden Evliya Çelebi, camii ile ilgili ilk bilgileri vermekte ve
adini da "Mahkeme Camii" olarak geçmekte olugunu yazmistir. Camii avlusuna
açilan bati girisinin 1275/1858-59 tarihli ve güneydogu kenarinda açilan giris
üzerinde de 1324/1906 tarihli, birer tamir kitabesi bulunmaktadir.
Mühürlü Sultan (Kiz Veli) Türbesi
Menemen`de Pazarbasi mahallesinde Ilçe Müftülük binasinin yani basindadir. Halk
arasinda "Kiz Veli", "Mühürlü Sultan" ve "Kadin Türbe" adlariyla anilmaktadir.
Halk arasinda yatir olarak da taninan ve türbenin Kirklardan Veli Kiz`a ait
oldugu rivayet edilmektedir. Giris kapisi üzerinde yer alan kitabesi
kayboldugundan yapan veya yaptiran belli degildir. 500 yillik oldugu rivayet
edilir.
Panaztepe Antik Sehri
Maltepe köyü sinirlari içinde 1985 Temmuz ayinda baslayan ilk kazi sonucunda
burada MIKEN uygarligina ait antik sehir kalintilari bulunmustur. Kalintilar
arasinda liman ile mezarlik da ortaya çikmistir.
Bugüne kadar yapilan çesitli bilimsel çalismalarin ortaya koydugu neticelere
göre M.Ö.2000 ve 3000 yillarinda bir ada olmasi gereken Panaztepe`de asil
yerlesim alani, tepeyi güneyde yogunlastirarak bir yay gibi kusatmaktadir. Deniz
seviyesinin düsmesi ile, kara haline gelen ve Gediz Nehri`nin tasidigi
alüvyonlarla üzerine tamamen kapanan bu yerlesim alanindaki tabakalar yukaridan
baslayarak asagi dogru siralanacak olursa; bunlar yakin geçmiste ait bir köyün
kalintilari, Bizans dönemi kalintilari, Genç Tunç Çagi, Orta Tunç Çagi
kalintilari ve Eski Tunç Çagi`nin sonlarina ait kalintilar seklinde karsimiza
çikmaktadir. Yapilan çalismalar sonucunda Panaztepe`nin Ege Bölgesi`ndeki antik
yerlesim merkezlerinden EN ESKISI oldugu ortaya çikmistir. Kazi halen devam
etmektedir.
Papazin Evi (Ilk Askerlik Subesi)
1903 yilinda insa edilen Menemen`in ilk askerlik subesidir. Halen Camikebir
mahallesinde bulunan ve ev olarak kullanilan tarihi bina tipik bir Türk evini
yansitiyor. Kapisindan penceresine, bahçe duvarindan çati ve bodrum katina kadar
bütün özellikleri korumus. Ayakta kalabilen Menemen`in eski ve ender
yapilarindan biridir.
Tashan
Türk Islam mimarisinin yasanan örneklerinden bir olan TASHAN, yöremizde bulunan
en önemli tarihi miraslarimizdandir. Ön cephe kapisinda yer alan kitabesi kayip
oldugundan yapilis tarihi kesin olarak bilinmemektedir. TASHAN`in yapiminda
görevlendirildigi söylenen, Tashan bitisiginde türbesi bulunan Sih Kâmil`in
yasadigi dönem 1600`lü yillara rastlamaktadir. Bu durmda Tashan`in Osmanli
padisahi I. Ahmet (1603-1617) yada Genç Osman (1618-1622) döneminde yapildigi
düsünülebilir. Saruhanlilar döneminde yapildigi konusunda herhangi bir kaynak
bulunamamistir.
Tashan kare planli, simetrik girisli moloz tas ve tugladan yapilmis iki katli
bir yapidir. Ticaretin canlanmasi ile baslayan kent içi hanlarin ilk
örneklerindendir. Üst katta 24 adet olan konaklama odalari bulunmaktadir. Kare
seklinde avlunun dört tarafinda tabanlari granit tas olan tugla kemer ve çapraz
tonozdan olusan revaklar bulunmaktadir. Girisin saginda 13 basamakli tas
merdivenle yukari çikilir. Her odanin iki yada üç nisi, bir ocak, yuvarlak
kemerli bir penceresi ve revaklara açilan kapisi vardir. Pencereler dikdörtgen
tas söveli olup, dökme çapraz tonozlu üretimlidir. Bu tonozlarin büyük bir
bölümü çökmüs durumdadir. Tüm cepheyi iki sirali kirpi saçaklar kusatir.
Tashan, karsisinda bulunan bedesten, mahkeme cami ve hamam ile bir külliye
olusturmaktadir. Manisa`dan gelen kervanlarin Izmir yada Foça`ya ulasmalarinda
merkezi bir konumda olmasi, bir günlük mesafede yer almasi, kervansaraylar da
oldugu gibi bir konaklama ve ticaret merkezi olusmustur. Bu açidan Menemen
önemli bir ticaret kentiymis. Tashan 1997 yilinda restore edilmeye baslamis ve
halen restorasyonu devam etmektedir.
Temnos (Görece Kalesi)
Yikintilar Hasanlar ve Görece Köyleri hududunda görülmektedir. Roma
Imparatorlugu döneminde büyük bir deprem geçirdigi tahmin edilmektedir. Temnos
ünlü hatip Hermagaras`in dogdugu yerdir. Ancak bugüne kadar burada resmi bir
kazi yapilmamistir.
Tezveren Seyh Kamil Türbesi
Menemen`de Tashan`in hemen arkasindadir. Seyh Kâmil`in Menemen`in fethi
sirasinda sehit olan ve orduya bayraktarlik yapan veli bir kisi oldugu rivayet
edilir.
Türbenin giris kapisinin üstünde bulunan kitabede 1030/1620-21 tarihi
bulunmaktadir.
